Illustratie Trein 5

Markt

Met 3.592 km spoor heeft België een dicht spoorwegnet. Het volledige spoorwegnet wordt beheerd door het overheidsbedrijf Infrabel.

 

1.     Toegang tot het Belgische spoorwegnet

Het goederenvervoer per spoor in België is sinds begin 2007 volledig geliberaliseerd. Op 1 januari 2010 volgde ook het internationaal reizigersvervoer per spoor. Hierbij is het toegelaten om passagiers op het internationale traject te laten opstappen en uitstappen voor het vervoer tussen Belgische stations. Het hoofddoel van de dienst dient evenwel internationaal reizigersvervoer te zijn.

Het nationaal reizigersvervoer per spoor is in België niet geliberaliseerd, enkel de NMBS mag in België dit vervoer verrichten.

De netverklaring wordt jaarlijks gepubliceerd door Infrabel en bevat een beschrijving van het net en de voorwaarden voor de toegang tot dit net.

Elke onderneming, die goederenvervoer of internationaal reizigersvervoer per spoor wil verrichten en daarvoor toegang wil hebben tot het Belgische spoorwegnet moet voldoen aan volgende voorwaarden:

Om ook effectief gebruik te maken van het spoornet moet een spoorwegonderneming een gebruiksovereenkomst (GO) afsluiten met Infrabel – Directie Toegang tot het Net

 

2.     Toestand spoorwegmarkt

2.1 Goederenvervoer

De Dienst Regulering stelt vast dat het aantal spoorondernemingen die in België effectief circuleren de laatste 5 jaar verdubbeld is. Het gezamenlijke marktaandeel van de nieuwe toetreders kende ook een sterk groei. Daar waar dit in 2007 nog geen 5% van de markt door nieuwe toetreders werd ingenomen, bedraagt hun marktaandeel in 2013 meer dan 18%. Evenwel hebben slechts drie van de nieuwe toetreders een marktaandeel van meer dan 1%, de grootste daarvan heeft ongeveer een tiende van de markt in handen. Gesteld kan worden dat de competitie in de markt de laatste 5 jaar licht toegenomen is. De nieuwe toetreders zijn vooral actief op het winstgevende segment van complete treinladingen.

Het aantal spoorondernemingen die in België effectief circuleren is de laatste jaren geleidelijk toegenomen. Voor 2013 klokte het aantal circulerende spoorwegondernemingen, met de intrede van PKP, een Poolse operator, op 13 af. Dit is één meer dan vorig jaar. Evenwel dient hierbij de kanttekening gemaakt te worden dat 2 spoorwegondernemingen slechts één rijpad hebben uitgeoefend. Dit gebeurde vermoedelijk met het oog op het behoud van het veiligheidscertificaat.

Grafiek 1 markt nl

De markt van het goederenvervoer per spoor in België kende eind 2008 een stevige terugval ten gevolge van de grondstoffencrisis die nadien uitmondde in de financiële crisis. Dit komt ook naar voor in onderstaande grafiek waar een sterke regressie in afgelegde tonkilometers kan worden waargenomen.  In 2010 en 2011 kende de markt terug een groei, maar vanaf 2012, met de Europese staatsschuldcrisis, zette een negatieve tendens zich in, die zich voortzette in 2013. Het aantal afgelegde tonkilometers is teruggevallen tot onder het dieptepunt van het crisisjaar 2009. 

Evolutie tonkm - grafiek 2

Het goederenvervoer op Belgisch grondgebied hangt nauw samen met de evolutie van de economische activiteit. De Belgische economie groeide nagenoeg niet in 2013, wat zich vertaalde in de inkrimping van het totaal vervoerde tonnage.

Vanuit de spoorsector wordt dan ook als grootste reden voor de terugval de economische stagnatie aangehaald, die een stevige impact had op de klantenportefeuille en heeft geleid tot verschillende herstructureringen en sluitingen.

De economische situatie leidde er ook toe dat de subsidies voor het intermodaal en het verspreid vervoer geschrapt werden. Het schrappen van de subsidie heeft geleid tot de sluiting van de Mainhub en het afbouwen/stopzetten van een aantal structureel onrendabele trafieken, waaronder Narcon en Rail-barge.

De nieuwe toetreders leken op het eerst zicht minder last te hebben van de economische toestand. Zij slaagden er niet alleen in om hun marktaandeel te vergroten, maar ook om in absolute cijfers (tonkilometers) een positieve groei te realiseren. Mogelijk speelt het type transport dat de historische operator verzorgt hierin een belangrijke rol. Deze richt zich sterk op verspreid vervoer en is voornamelijk actief in meer traditionele sectoren (staal, bulk, chemie). Dit soort van activiteiten heeft, meer dan andere activiteiten, te lijden hebben onder de economische toestand.

Voor 2014 heeft de Ministerraad zijn goedkeuring gegeven voor de ondersteuningsmechanismen voor het goederenvervoer per spoor, meer bepaald het gecombineerd vervoer en het verspreid vervoer, voor een globaal bedrag van 15 miljoen euro. De groeivooruitzichten zowel economisch als voor het goederenvervoer zijn gematigd positief voor 2014, met een voorspelde groei van het BBP van respectievelijk 1% (OECD) en van de tonkilometers van 2% (TPR).

In de periode 2006-2008 was er een concentratietendens naar geïntegreerde logistieke structuren bij de historische operatoren. De laatste jaren zien we deze ook bij privé-operatoren opduiken.

2.2  Internationaal reizigersvervoer

Sinds 1 januari 2010 is de markt voor het internationaal reizigersvervoer geliberaliseerd. De Dienst Regulering stelt, net als vorig jaar, vast dat er weinig dynamiek op deze markt is. De historische operator wordt niet geconfronteerd met concurrentie, er is nog altijd sprake van een quasi monopolie.

De enige nieuwe operator is Eurostar Int. Limited die instaat voor de verbinding tussen Brussel en Londen. Evenwel is deze maatschappij is een joint venture tussen NMBS, SNCF en LCR (London and Continental Railways) . Zoals onderstaande grafiek weergeeft, staat zij momenteel in voor ongeveer één tiende van het internationaal reizigersvervoer.

Marktaandeel nieuwe toetreders - grafiek 3

De markt van het goederenvervoer kent gemiddeld bijna twee nieuwe toetreders per jaar. Op de markt van het internationaal reizigersvervoer is dit echter niet het geval. De competitie op de markt voor internationaal reizigersvervoer kent immers een aantal obstakels. Er zijn de technologische belemmeringen zoals de hoge investeringskost en de interoperabiliteitsvereisten waarmee nieuwe operatoren worden geconfronteerd. Daarnaast zijn er de wettelijke bepalingen die cabotage aan banden legt. Vanzelfsprekend vormen deze beperkingen een rem op de marktdynamiek.

Door de productplacement van NMBS kan bij de consument de indruk ontstaan dat er meerdere ondernemingen actief zijn op de markt. Producten zoals Thalys en ICE positioneren zich als individuele merken naar de internationale reizigers, onder meer via eigen marketing en treinstellen. Daardoor kan het lijken dat de concurrentie op de markt van het  internationaal reizigersvervoer is verhoogd, terwijl deze feitelijk  nog altijd monopolistisch is.